Wanneer is kunst?

Of je iets mooi, leuk of lekker vindt, is nogal subjectief. De een kan intens genieten van een zonsondergang aan het strand, terwijl de ander het licht te fel vindt en liever binnen zit met de gordijnen dicht. En ja, de ene kleur blauw is echt mooier dan de andere. Maar uiteindelijk laat je toch maar je vriendin die tint kiezen die volgens haar het beste past bij de rest van het interieur. Puur uit zelfbehoud.

Ook muzieksmaken lopen alle kanten op. Jazz of Metal, Punk of Klassiek: iedereen heeft wel iets waarvan anderen denken “serieus… dít?” Zelfs humor verdeelt mensen. Een flauwe grap van een boomer wordt niet gewaardeerd door een millennial. Die overigens zelf al helemaal geen humor hébben. Oh, en laten we het er in ieder geval over eens zijn dat sommige cabaretiers inmiddels ruim over de houdbaarheidsdatum heen zijn (ja, Youp, ik kijk naar jou).

Fantasie

Gelukkig kun je leren om bepaalde dingen meer te waarderen, of in een ander licht te zien. In mijn jeugd begon ik wel eens aan de boekenserie The Lord of the Rings, maar eerlijk gezegd kwam ik echt niet door het tweede boek heen. Na het zien van de films is dat veranderd. Ik vind dat tweede deel nog steeds te langzaam en te langdradig, maar inmiddels besef ik dat deze serie wel een anker (of beter nog: een boegbeeld) is voor bijna álle fantasyboeken. In dat hele genre worden dezelfde rassen, werelden en vooroordelen gebruikt. En dat is toch best knap.

Ik ben een groot fan van fantasyboeken. Toegegeven, ik beperk me vaak tot de meer humoristische stijl, zoals die van Terry Pratchett, maar ik kan daar dan ook heerlijk van genieten. Even geen btw in mijn hoofd.

Dat gebeurt niet vaak. Sterker nog: zelfs bij het lezen van boeken drijft de btw vroeg of laat weer boven. Want recentelijk zijn er vragen gesteld aan het Hof van Justitie van de Europese Unie over het verlenen van licenties op auteursrechten van een schrijver. De vraag: kwalificeren die diensten als ‘culturele diensten’?

Cultuur

De btw is een objectieve belasting. Eerder stelde het Hof al vast dat ‘kunst’ niet kan worden vastgesteld op basis van subjectieve meningen. In de zaak Regards Photographiques C‑145/18 oordeelde het Hof dat foto’s als kunstvoorwerpen moeten worden beschouwd als ze zijn genomen door de maker, onder zijn toezicht zijn afgedrukt, gesigneerd en genummerd, in een oplage van maximaal dertig exemplaren. Punt. Of ze artistiek genoeg zijn, doet niet ter zake. En gelukkig maar, want anders zou de Belastingdienst ineens kunstcriticus moeten spelen.

Die objectieve definitie is fijn, want ze maakt duidelijk wanneer iets kunst is. Toch blijft die vraag in allerlei vormen terugkomen.

In de zaak Fundacja K. T‑915/25 draait het nu om sublicenties van auteursrechten. Auteursrechten zijn de exclusieve juridische rechten van een maker op zijn of haar originele creatieve werk, ongeacht de vorm waarin dat werk is vastgelegd. De auteursrechten zijn in het bezit van een stichting, die licenties verstrekt aan anderen, bijvoorbeeld om te gebruiken in voorstellingen of bij optredens. Deze voorstellingen, waarbij de ideeën en verhalen van deze Poolse auteur worden gebruikt, zijn aan te merken als ‘culturele diensten’.

Maar is het verlenen van de licentie zélf dat ook?

Het antwoord laat nog even op zich wachten. Maar interessant is hoe verschillend EU-landen omgaan met het begrip ‘culturele activiteiten’.

Museum en Podiumkunsten

Vaak worden culturele activiteiten geassocieerd met termen als ‘museum, galerie, kunsttentoonstelling of dierentuin’ en ‘theatrale, muzikale of choreografische voorstellingen’. Dat zien we in jurisprudentie en regelgeving. Een paar voorbeelden:

• In Denemarken oordeelde de rechter dat gospelzanglessen geen school-, beroeps- of culturele opleiding vormen (dus: geen vrijstelling). Maar het kaartspel Bridge is wél een culturele activiteit, omdat het deel uitmaakt van het Deense culturele erfgoed[1]. (Dus: zingen? Nee. Kaarten? Jazeker. Logisch.)
• In Spanje is toegang tot musea en kunstgalerieën belast met het standaardtarief. Onterecht, volgens kunstliefhebbers, want zo blijft kunst vooral betaalbaar voor mensen die toch al kunst konden betalen.
• In Nederland zien we juist de omgekeerde beweging: daar willen sommige partijen het btw-tarief op museumkaartjes juist verhogen.
• België besloot uiteindelijk het btw-tarief voor theater (inclusief straattheater), klassieke muziek, opera, choreografie en circusvoorstellingen niet te verhogen.
• In Polen oordeelde de rechter dat de activiteiten van een rapper (het maken van opnames, het verlenen van auteursrechtlicenties en optreden tijdens concerten) kunnen worden beschouwd als vrijgestelde culturele diensten.

Erotische show

Maar cultuur is een breed begrip. Héél breed. Soms zó breed dat zelfs de rechter moet nadenken: is dit kunst… of iets heel anders?

Stel je bent een Poolse rechter en je moet beslissen of een erotische voorstelling als cultuur moet worden beschouwd[2]. Je dag was al ingewikkeld… en dan komt dit dossier op je bureau.

De belanghebbende wilde “originele artistieke spektakels van erotische aard” opvoeren via een online portaal. Hij vond dat zijn werk, als individuele maker, onder de vrijstelling voor culturele diensten moest vallen. De Belastingdienst vond van niet.

Erotische voorstellingen, aldus de Belastingdienst, bieden geen toegang tot cultuur of nationaal erfgoed. Ze zijn puur entertainment, gericht op het prikkelen van de zintuigen. Het doel is seksuele opwinding, en niet het cultiveren van de geest.

De rechter was het daar niet mee eens. Simpel gezegd: het is niet aan de Belastingdienst om te bepalen of iets kunst is. Als een maker daadwerkelijk toneelvoorstellingen van artistieke en culturele aard produceert, is de vrijstelling van toepassing.

Wél geldt dat als de praktijk niet overeenkomt met het verhaal, en de “artistieke voorstellingen” blijken toch gewoon pornografisch, dat dan de vrijstelling niet van toepassing is. Kortom: artistiek naakt mag, maar het moet wel artistiek zijn.

Nederland

Ook in Nederland vinden we kleurrijke voorbeelden.

• Rechtbank Noord-Holland oordeelde dat een tweedaags evenement met lezingen, yoga en muziekuitvoeringen géén cultureel evenement is, maar een eendaags evenement met alleen lezingen wél.
• Een gemeente die een kunstcentrum exploiteert verricht volgens Rechtbank Den Haag niet per se culturele diensten, maar verhuurt vooral een theaterzaal. En dat is vrijgesteld.
• Groepssatsangs met muziek, voordrachten en live performances vallen onder 9% btw; Vipassana-retraites met stiltewandelingen en meditatie niet. Hof Den Haag vond dat volstrekt logisch.
• Volgens de Staatssecretaris is toegang tot een discotheek of buitenterrein géén culturele activiteit als het optreden van artiesten ondergeschikt is. Is een losse show van DJ Tiësto wél kunst, maar een festival met meerdere DJs niet?

Europa

Terug naar het HvJ. Het Hoffmann C‑144/00-arrest[3] maakt duidelijk dat bepaalde, maar niet alle, culturele diensten onder de btw-vrijstelling vallen. En in de zaak Commissie tegen Spanje C‑124/96 bevestigde het Hof dat lidstaten de reikwijdte van de vrijstelling niet mogen uithollen door definities te strikt of te subjectief toe te passen.

Explicieter zijn de vragen in de zaak Grotta Nuova T‑903/25: gaat het maken en installeren van kunstvoorwerpen én het ontwerpen van een binnenplaats op in één prestatie? En zo ja: is dat een levering van goederen (kunstwerk met verlaagd tarief) of een dienst (mogelijk vrijgesteld als culturele activiteit)?

Als het een dienst is, zou het niet gek zijn als het Hof aansluiting zoekt bij de visie dat culturele activiteiten vooral fysieke optredens en voorstellingen omvatten. En via de Hoffmann-zaak weten we dat ook een individu onder die vrijstelling kan vallen.

Conclusie

Kunst en btw: het blijft lastig om artistieke activiteiten in objectieve hokjes te duwen. Als ik een zakelijke btw-lezing geef, is dat meestal een belaste activiteit. Maar als ik diezelfde lezing geef, al dan niet in mijn ondergoed of met een dansje erbij, en tegen betaling beschikbaar stel via OnlyFans… is het dan ineens kunst?

Kunst en opwinding kunnen prima samengaan.

Net als btw en opwinding.

Al geeft dat laatste meestal andere kriebels.

[1]     Waarschijnlijk spelt hier ook mee dat het Hof van Justitie eerder besloot dat Bridge niet kwalificeert als ‘sport’. De Deense regering vond dit blijkbaar bezwaarlijk voor Bridgeclubs in Denemarken, en door het als cultureel erfgoed te bestempelen, kunnen bridgeclubs nu toch gebruik maken van een btw-vrijstelling.

[2]     Arrest van het Supreme Administrative Court van 16 oktober 2025, zaak I FSK 1342/22.

[3]     De zaak Hoffmann betrof een Duitse ondernemer die concerten organiseerde waarbij 3 solisten optraden. De concerten zelf waren aan te merken als culturele activiteit, maar de Duitse Belastingdienst vond dat de gage die de solisten aan de Duitse ondernemer in rekening brachten, niet onder de culturele vrijstelling vielen. Immers, de solisten kwalificeerden niet als ‘instelling’. Het Hof besliste anders: ook individuele artiesten kunnen btw-vrijgestelde culturele diensten verlenen.